Oko polovine muškaraca do 50. godine počinje da ćelavi
Kosa je jedna od karakteristika koje definišu sisare. Ona nas grije, štiti kožu od sunca, a na ljudskom tjemenu raste duže i gušće nego gotovo bilo gdje drugdje na tijelu. Zato je neobično što je gubitak kose tako rasprostranjen među muškarcima. Prema kliničkom pregledu objavljenom u časopisu Endotext, čak polovina muškaraca do 50. godine pokazuje primjetan gubitak kose. Taj procenat nastavlja da raste sa godinama.
Biologu je osobina koja je toliko česta svojevrsna zagonetka. Kada bi gubitak kose zaista predstavljao veliki nedostatak, očekivali bismo da ga prirodna selekcija postepeno potisne. Ipak, ćelavost po tipu karakterističnom za muškarce opstaje među različitim populacijama i generacijama. To ukazuje na mogućnost da je ili dovoljno bezopasna da izbjegne djelovanje selekcije, da je povezana sa nečim korisnim ili da sama ima određenu funkciju.
Šta se zapravo dešava na muškom tjemenu
Medicinski naziv za ovo stanje je androgenetska alopecija. Sam naziv ukazuje na njegova dva ključna elementa: androgene, odnosno hormone poput testosterona, i gene. Ključnu ulogu ima dihidrotestosteron, odnosno DHT, snažniji hormon koji organizam stvara iz testosterona.
Kod genetski predisponiranih muškaraca, folikuli dlake na tjemenu i sljepoočnicama reaguju na DHT tako što se postepeno smanjuju. To je proces poznat kao miniaturizacija. Svaki novi ciklus rasta proizvodi sve kraću i tanju dlaku, sve dok iz folikula ne počne da raste gotovo samo nježna, jedva primjetna dlačica. Folikuli uglavnom ne odumiru potpuno. Oni jednostavno prestaju da proizvode gustu dlaku koju su ranije proizvodili.
Genetika je složenija od starog narodnog vjerovanja da ćelavost „dolazi sa majčine strane“. Jedan važan gen, koji nosi informaciju za androgeni receptor, zaista se nalazi na X hromozomu, koji muškarci nasljeđuju od majki. Ali studija objavljena 2017. godine u časopisu PLOS Genetics pokazala je da mnogi geni širom genoma pojedinačno doprinose u manjoj mjeri. Zato se ćelavost javlja u porodicama, ali ne prati jednostavan obrazac nasljeđivanja.
Androgeni paradoks kod muškaraca
Isti hormoni koji prorjeđuju kosu na tjemenu istovremeno podstiču rast brade i dlaka na tijelu. Dermatolozi to ponekad nazivaju androgenim paradoksom. Folikuli na različitim dijelovima tijela na identične hormonske signale reaguju na suprotne načine.
Taj paradoks je najbolji trag za vodeće evolutivno objašnjenje. Androgeni imaju brojne funkcije u tijelu mladog muškarca. Podstiču razvoj mišića, produbljuju glas i utječu na razvoj osobina povezanih sa reproduktivnim nadmetanjem. Geni koji pojačavaju djelovanje androgena mogu biti korisni u ranoj odrasloj dobi, čak i ako nekoliko decenija kasnije imaju određenu cijenu.
Evolutivni biolozi to nazivaju antagonističkom pleiotropijom. Jedan gen ima više efekata, od kojih su neki korisni u ranijem periodu života, a drugi štetni kasnije. Prirodna selekcija pridaje veću težinu koristima koje se javljaju ranije u životu nego troškovima koji dolaze kasnije, jer se osobine koje ljudima pomažu da prežive i razmnože se dok su mladi pouzdanije prenose na potomstvo. Biolozi ponekad opisuju kasnije decenije života kao period koji se nalazi u svojevrsnoj „sjenci selekcije“. Prema ovom tumačenju, ćelavost je manje evolutivna adaptacija. Više je nuspojava koju priroda nikada nije imala snažan razlog da ukloni.
Pomaže i činjenica da je ćelavost, medicinski gledano, uglavnom bezopasna. Sama ćelavost ne ugrožava direktno preživljavanje ili plodnost, iako su neka istraživanja povezala ćelavost sa drugim zdravstvenim stanjima. Osobina koja ima malu cijenu i pojavljuje se kasno u životu suočava se sa veoma slabim pritiskom prirodne selekcije da nestane.
Može li ćelavost biti signal kod muškaraca?
Druga, spekulativnija teorija smatra da ćelavost može imati određeno društveno značenje. Ideja potiče iz studije objavljene 1996., u časopisu Ethology and Sociobiology. Sugeriše da povlačenje linije kose može predstavljati pouzdan signal starosti i zrelosti. Prema tom tumačenju, ono signalizira muškarca koji je prošao vrhunac mladalačkog nadmetanja. Možda nekoga koga drugi doživljavaju kao mudrijeg, staloženijeg ili manje pretećeg.
Postoje izvjesni dokazi da ljudi ćelave muškarce doživljavaju kao starije, a u nekim situacijama i kao dominantnije ili društveno zrelije. Međutim, mnogo je manje jasno da li je takva percepcija ikada bila dovoljno značajna da utiče na ljudsku evoluciju. Hipoteza o signaliziranju uglavnom se smatra intrigantnom, ali nedokazanom – mogućim dodatkom objašnjenju ćelavosti kao nuspojave. Ona se uklapa u širi okvir seksualne selekcije, ali i dalje predstavlja otvoreno pitanje.
Muškarci nisu jedini
Ljudi nisu jedina vrsta kod koje se ovo dešava, što dodatno podržava tezu da ćelavost ima duboke biološke korijene. Kod šimpanzi i orangutana s godinama može doći do prorjeđivanja dlake na čelu. Kod majmuna vrste Macaca arctoides ćelavost se razvija po obrascu toliko sličnom muškom da su ih naučnici koristili za proučavanje ovog stanja, kako je opisano u pregledu objavljenom 1988. godine u časopisu Clinics in Dermatology.
Rasprostranjenost ćelavosti razlikuje se i među ljudskim populacijama. Uopšteno se navodi da je češća kod muškaraca evropskog porijekla, a rjeđa kod muškaraca istočnoazijskog porijekla. Takve razlike očekivane su kod osobine na koju utječe veliki broj gena i različita historija ljudskih populacija.
Kada se svi dokazi sagledaju zajedno, slika je prilično dosljedna. Muška ćelavost po tipu karakterističnom za muškarce najvjerovatnije je nuspojava biologije pod utjecajem androgena koja oblikuje muškarce u ranoj odrasloj dobi. Opstaje zato što se pojavljuje kasno i ima malu cijenu. Da li istovremeno šalje i određenu društvenu poruku, i dalje je predmet rasprave.
Gledano na taj način, proređivanje kose nije toliko kvar koliko evolutivni kompromis. Evolucija rijetko optimizuje tijelo za čitav životni vijek. Ona stvara ono što je dovoljno dobro dok smo mladi, a mi ostajemo da živimo sa onim što piše u sitnim slovima.
Scott Travers, saradnik Forbesa
