Trumpov svjetski poredak: Evropa sama pred prijetnjama, kraj iluzije kolektivne odbrane

Svijet u kojem dominira Donald Trump ponovo baca dugu sjenu nad Evropu, dok se međunarodna zajednica sprema za Minhensku sigurnosnu konferenciju koja bi mogla označiti prelomni trenutak za budućnost evropske odbrane.

Prošla je godina dana otkako je američki potpredsjednik JD Vance održao šokantan govor na Minhenskoj sigurnosnoj konferenciji, otvoreno kritikujući Evropu zbog njene migracione politike i odnosa prema slobodi govora, tvrdeći da najveća prijetnja kontinentu dolazi iznutra.

Publika je bila vidno zatečena. Od tada je Trumpova Bijela kuća izvrnula postojeći svjetski poredak naglavačke.

Saveznici i protivnici suočili su se s kaznenim carinama, desio se izuzetno drzak upad u Venezuelu, Washington je vodio neujednačenu politiku prema ratu u Ukrajini pod uslovima koji su išli u korist Moskvi, a svijet je ostao zatečen i bizarnim zahtjevom da Kanada postane pedeset prva savezna država Sjedinjenih Američkih Država.

Ovogodišnja konferencija, koja počinje kasnije ove sedmice, ponovo se nameće kao presudna. Američku delegaciju predvodi državni sekretar i savjetnik za nacionalnu sigurnost Marco Rubio, dok je pozvano više od pedeset svjetskih lidera. Sve se to dešava u trenutku kada sigurnost Evrope djeluje sve krhkije.

Najnovija američka Nacionalna sigurnosna strategija, objavljena krajem prošle godine, pozvala je Evropu da stane na vlastite noge i preuzme primarnu odgovornost za sopstvenu odbranu, što je dodatno pojačalo strahove da su Sjedinjene Države sve manje spremne da garantuju evropsku sigurnost.

Ipak, upravo je kriza oko Grenlanda najviše uzdrmala temelje transatlantskog saveza između SAD i Evrope. Donald Trump je u više navrata izjavio da mu je Grenland potreban u vlasništvu Sjedinjenih Država zbog američke i globalne sigurnosti, a jedno vrijeme nije isključivao ni upotrebu sile.

Iako je Grenland samoupravna teritorija u okviru Kraljevine Danske, reakcija danske premijerke bila je očekivana, poručila je da bi neprijateljsko američko vojno preuzimanje značilo kraj NATO saveza koji već sedamdeset sedam godina garantuje sigurnost Evrope.

Kriza oko Grenlanda je za sada stavljena po strani, jer je Bijela kuća preusmjerila pažnju na druge prioritete, ali ona ostavlja neugodno pitanje koje visi nad Minhenskom sigurnosnom konferencijom, jesu li sigurnosne veze između Evrope i Sjedinjenih Država trajno oštećene.

One su se nesumnjivo promijenile, ali se još nisu raspale.

Sir Alex Younger, bivši šef britanske tajne službe MI6 u periodu od 2014. do 2020. godine, kaže za BBC da se transatlantski savez neće vratiti na staro, ali da nije slomljen.

I dalje imamo ogromne koristi od sigurnosnih, vojnih i obavještajnih odnosa sa Amerikom, kaže on, dodajući da je Trump bio u pravu kada je insistirao da Evropa preuzme veći teret vlastite odbrane.

Imate kontinent od petsto miliona ljudi koji očekuje da kontinent od tristo miliona ljudi štiti Evropu od kontinenta od sto četrdeset miliona ljudi, to je pogrešan odnos snaga, smatra Younger, zaključujući da Evropa mora preuzeti veću odgovornost za svoju sigurnost.

Ova neravnoteža, u kojoj su američki poreski obveznici decenijama praktično subvencionirali evropsku odbranu, leži u osnovi velikog dijela ogorčenja Trumpove administracije prema Evropi.

Međutim, podjele unutar transatlantskog saveza daleko nadilaze pitanje broja vojnika i nezadovoljstvo zemljama NATO saveza poput Španije koje ne ispunjavaju ni minimalni prag od dva posto BDP za odbranu, dok Rusija troši više od sedam posto, a Velika Britanija nešto manje od dva i po posto.

Razlike između Trumpovog tima i Evrope postoje i po pitanjima trgovine, migracija i slobode govora. Istovremeno, demokratski izabrane evropske vlade uznemirene su Trumpovim odnosom s Vladimirom Putinom i njegovom sklonošću da okrivljuje Ukrajinu za rusku invaziju.

Organizatori Minhenske sigurnosne konferencije objavili su izvještaj u kojem Tobias Bunde, direktor istraživanja i politike, navodi da je došlo do fundamentalnog raskida s američkom strategijom nakon Drugog svjetskog rata.

Ta strategija se, kako tvrdi, zasnivala na tri stuba, vjeri u multilateralne institucije, ekonomsku integraciju i uvjerenju da demokratija i ljudska prava nisu samo vrijednosti, već i strateška prednost.

Pod Trumpovom administracijom, sva tri stuba su oslabljena ili otvoreno dovedena u pitanje.

Američki Centar za strateške i međunarodne studije opisao je ovu strategiju kao bolan i šokantan poziv na buđenje za Evropu, te kao trenutak dubokog razilaženja između evropske slike o sebi i Trumpove vizije Evrope.

Strategija kao prioritet navodi podršku grupama koje su otvoreno neprijateljske prema evropskim vladama koje bi trebale biti saveznici Washingtona, promovišući otpor trenutnom pravcu Evrope i upozoravajući da migracione politike prijete civilizacijskom brisanju.

Ipak, dokument istovremeno tvrdi da Evropa ostaje strateški i kulturno vitalna za Sjedinjene Države.

Reakcija većine Evrope na ovu strategiju, navodi CSIS, vjerovatno će biti isti zaprepašteni šok kakav je izazvao govor JD Vancea u Minhenu u februaru prošle godine.

Svjedočimo usponu političkih aktera koji ne nude reformu ili popravku sistema, već otvoreno žele rušiti postojeće institucije, kaže Sophie Eisentraut iz Minhenske sigurnosne konferencije, nazivajući ih ljudima rušenja.

Ključno pitanje koje se nameće jeste da li član pet NATO saveza još uvijek funkcioniše.

Član pet predviđa da se napad na jednu članicu smatra napadom na sve. Od 1949. godine pa sve do prije godinu dana podrazumijevalo se da bi, u slučaju napada Sovjetskog Saveza ili kasnije Rusije na neku NATO državu poput Litvanije, cijeli savez, uz američku vojnu moć, reagovao.

Iako NATO zvaničnici insistiraju da je član pet i dalje na snazi, Trumpova nepredvidivost i otvoreni prezir njegove administracije prema Evropi neizbježno bacaju sumnju na tu garanciju.

To je ono što nazivam testom Narve. Narva je grad u Estoniji sa većinskim ruskim stanovništvom, smješten direktno na granici s Rusijom. Ako bi Rusija, hipotetički, pokušala zauzeti taj grad pod izgovorom zaštite svojih sunarodnjaka, da li bi ova američka administracija pritekla u pomoć Estoniji.

Isto pitanje može se postaviti i u vezi sa Suvalki koridorom koji razdvaja Bjelorusiju od ruske enklave Kalinjingrad, ili arktičkim arhipelagom Svalbard kojim upravlja Norveška, gdje Rusija već ima naselje Barentsburg.

Uzimajući u obzir nedavne teritorijalne ambicije predsjednika Trumpa prema Grenlandu, niko sa sigurnošću ne može predvidjeti kako bi reagovao. A u trenutku kada Rusija vodi rat punog razmjera protiv evropske države, takva neizvjesnost može dovesti do opasnih pogrešnih procjena.

Ovosedmična Minhensksa sigurnosna konferencija mogla bi dati odgovore o pravcu u kojem ide transatlantski savez, ali ti odgovori možda neće biti ono što Evropa želi čuti, piše BBC.